Lokalizacja: Święty Krzyż, Góry Świętokrzyskie (50.859040, 21.053068)
Budowa: 1781-89
Styl: barok, klasycyzm

HISTORIA. Na początku XII w. książę polski Bolesław Krzywousty założył na Łysej Górze (inaczej nazywanej Łysiec lub Święty Krzyż) opactwo benedyktynów. Duży, wielokrotnie rozbudowywany zespół zabudowań jest pięknie położony na wschodnim krańcu szczytu i góruje nad całą okolicą. w obecnym kształcie powstał w latach 1781-89 i był wykańczany do około 1800 r. Od strony klasztoru zachowały się też starsze fragmenty ciosowych murów romańskich z XII w. a nad nim ceglany mur gotycki z połowy XV w. W 1914 r. zburzona został wieża, którą odbudowano w 2014 r.

ARCHITEKTURA. Kościół jest barokowo-klasycystyczny i zbudowany jest na planie wydłużonego prostokąta. Składa się z trójprzęsłowej nawy oraz dwuprzęsłowego prezbiterium. Nawę poprzedza kwadratowa wieża nakryta pseudobarokowym hełmem. W architekturze kościoła wyróżniają się nieco wybrzuszone kamienne fasady późnobarokowe o podziałach pilastrowo-płycinowych, z arkadowymi wnękami, półkolistymi przyczółkami i zwieńczeniami z wazonami. Wnętrze kościoła klasycystyczne o zaokrąglonych narożnikach, rozczłonkowane pilastrami i wnękami ołtarzowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza z około 1800 r. Trójcy Świętej, w ołtarzach bocznych umieszczone są inne obrazy tego artysty: św. Józef; św. Emeryk; św. Scholastyka; św. Benedykt; Cud Krzyża Świętego oraz NMP Niepokalanie Poczęta. W prezbiterium ustawione są XVIII-wieczne stalle.

KAPLICA. W 1. poł. XVII w. we wschodnim skrzydle klasztoru wzniesiona została kopułowa kaplica Oleśnickich. Posiada ona wczesnobarokowe wyposażenie, wykonane z barwnych marmurów. Składają się nań ołtarz z drewnianą rzeźbą Ukrzyżowania oraz dwukondygnacyjny nagrobek Mikołaja Oleśnickiego, wojewody lubelskiego (zm. 1629) i jego żony Zofii z Tarłów, skomponowany razem z portalem do kaplicy. W kaplicy jest też chór muzyczny i organy z XVIII w. Ściany pokryte są polichromią rokokowo-klasycystyczną z historią Drzewa Krzyża Św., wykonaną przez Mateusza Reichana w 1782 r.

KRYPTY. W kryptach pod kościołem znajdują się trumny z ciałami zakonników zmarłych po 1766 r. W jednej z krypt obejrzeć można szkielet przypisywany wojewodzie ruskiemu, Jeremiemu Wiśniowieckiemu (zm. 1651).

KLASZTOR. Z późnogotyckiego klasztoru zbudowanego z inicjatywy kardynała Zbigniewa Oleśnickiego w połowie XV w., zachowały się krużganki wokół prostokątnego wirydarza, sklepione krzyżowo-żebrowo z herbowymi zwornikami. Do zespołu klasztornego należą też klasycystyczna dzwonnica i późnobarokowa brama z końca XVIII w.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Strona internetowa: http://www.swietykrzyz.pl