Oleśnica, miasto powiatowe (województwo dolnośląskie).
Jadąc trasą S-8 widać górujące nad miastem cztery wieże, z których najwyższa należy do kościoła św. Jana Ewangelisty, zwanego też zamkowym. Obecny gotycki kościół został zbudowany w końcu XIV w. na miejscu starszej świątyni i z wykorzystaniem jej reliktów. W latach 1465-1469 r. kościół został nakryty sklepieniami przez Mikołaja Hoferichtera i Mikołaja Fischera. Około 1500 r. zbudowane zostały kaplice i przybudówka zakrystii. W 1538 r. kościół został przejęty przez protestantów. W latach 1596-1607 nad nawami bocznymi zbudowano empory. W 1616 kościół został połączony galerią z zamkiem. W latach 1619-20 podwyższono wieżę. W latach 1698-1700 od południa dostawiono kaplicę z kryptą grobową książąt wirtemberskich. W 1754 r. wieża została nakryta kopułą. Podczas prac remontowych w 1905 r. zawaliły się sklepienia nawy głównej i południowej niszcząc część wyposażenia. Do 1910 r. świątynia została odbudowana a wnętrze odnowione. Drugą wojnę światową kościół przetrwał w dobrym stanie. Jest to budowla gotycka złożona z trójnawowego, sześcioprzęsłowego (nawa północna pięcioprzęsłowa) korpusu bazylikowego z krótkim, jednoprzęsłowym prezbiterium, zamkniętym pięciobocznie. Od północy do korpusu przylegają kaplice boczne, zaś do prezbiterium dostawione są wieża z zakrystią. Od południa do prezbiterium przylega kaplica książąt wirtemberskich. Wieża jest kwadratowa i nakryta barokowym hełmem ze zdwojona latarnią. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi mieszczą się ostrołukowe okna, w prezbiterium czterodzielne, w nawie głównej trójdzielne, zaś w nawach bocznych dwudzielne. Nawę główną i prezbiterium nakrywa wspólny dach dwuspadowy, nad nawami bocznymi dachy jednospadowe. Wewnątrz nawa główna nakryta jest sklepieniem gwiaździstym, nawy boczne, kaplice i kruchty nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na ośmiobocznych filarach. Nawy boczne analogicznie otwarte są do kaplic północnych. Spośród elementów wyposażenia warto wymienić monumentalny barokowy ołtarz główny z 1708 r., barokowy prospekt organowy z 1686 r. oraz manierystyczną ambonę o niezwykle bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, wykonaną w 1605 r. we Wrocławiu, według projektu Gerharda Hendrika z Amsterdamu. W kościele znajduje sie też wiele zabytków sztuki sepulkralnej, bowiem mauzolea rodowe urządzili tutaj przedstawiciele Podiebradów i Wirtembergów. Na północnej ścianie prezbiterium znajdują się dwa renesansowe pomniki nagrobne. Pierwszy z nich ze stojącą postacią zmarłego w zbroi upamiętnia księcia Jerzego I Podiebrada (zm. 1554). Za nim znajduje się pomnik księcia Karola Krzysztofa (zm. 1569) o bogatej oprawie architektonicznej, również przedstawionego w zbroi. W kaplicy Wirtembergów ustawiony jest renesansowy pomnik nagrobny księcia Jana (zm. 1557) i jego żony Anny Szydłowieckiej (zm. 1556), wykonany przez Johanna Oslewa z Würzburga, z leżącymi postaciami zmarłych, ułożonymi na tumbie. W kościele znajduje się jeszcze wiele innych pomników i epitafiów, z których warto wymienić epitafium księżnej Jadwigi Wirtemberskiej (zm. 1668).

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Strona internetowa: olesnica.archidiecezja.wroc.pl/

Strona internetowa: http://olesnica.nienaltowski.net/BazylikaMniejsza.htm