Akwizgran, katedra NMP
Aachen, Dom St. Marien
Lokalizacja: Akwizgran, Domhof 1 (50.774750, 6.083883)
Budowa: 795-803, 1355-1414, po 1719
Styl: karoliński, gotyk, barok
HISTORIA. Najstarszą częścią katedry jest dawna kaplica pałacowa, wzorowana na San Vitale w Ravennie i wzniesiona z inicjatywy Karola I Wielkiego jako część jego rezydencji monarszej w Akwizgranie. Kaplica była budowana w latach 795-803 a a prace budowlane naadzorował Odon z Metzu. W 814 r. w kaplicy pałacowej został pochowany jej fundator cesarz Karol I Wielki. W 936 r. w kaplicy miała miejsce koronacja cesarska Ottona I a później w tym miejscu, do 1531 r. ukoronowano jeszcze 30 niemieckich władców. W 1003 r. w kaplicy złożono doczesne szczątki cesarza Ottona III. Kaplica została podwyższona około 1190 r. a następnie była odbudowana po pożarze w 1224 r. Pod koniec XIII w. przy kaplicy ustanowiono kolegiatę p.w. NMP. Około 1350 r. od zachodu do kaplicy dobudowano wieżę a w latach 1355-1414 od wschodu wzniesiono gotyckie prezbiterium na pomieszczenie tzw. relikwii akwizgrańskich. Do końca XV w. kaplica została otoczona pierścieniem sześciu kaplic, kaplicą węgierską (1367), kaplicą Macieja (do 1420) i kaplicą św. Anny (1449) i śś. Mikołaja i Michała (1487). W 1656 kościół został poważnie zniszczony w czasie dużego pożaru miasta, spaliły się wtedy dachy nad kaplicą i prezbiterium oraz wieża zachodnia. W 1664 r. kaplica została nakryta dachem kopulastym. Po 1719 r. miała miejsce barokowa przebudowa kościoła. W 1794 r. wojska francuskie zajęły Akwizgran i splądrowały świątynię. W 1802 r. po utworzeniu diecezji akwizgrańskiej, kościół został podniesiony do godności katedry. Po likwidacji diecezji przywrócono ją ponownie w 1930 r. W latach 1849-1873 przeprowadzono renowację kaplicy Karola Wielkiego, kaplic ją otaczających i chóru. Do 1884 r. zbudowano neogotycki hełm. Świątynia kilka razy ucierpiała w wyniku alianckich nalotów bombowych m.in. w 1941, 1943 i 1944 r. W 1978 r. katedra została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako jeden z pierwszych ośmiu zabytków kultury na świecie.
ARCHITEKTURA. Katedra złożona jest z centralnej oktagonalnej karolińskiej kaplicy, która była pierwszą kopułową budowlą na północ od Alp. Kaplicę od zachodu poprzedza karoliński Westwerk a od wschodu dobudowane zostało gotyckie prezbiterium. Kaplicę otacza sześć kaplic, pięć gotyckich i jedna barokowa.
Centralna kaplica karolińska zbudowana jest na planie ośmioboku nakryta barokową kopułą z latarnią otoczoną u nasady trójkątnymi szczytami. Poniżej kaplicę obiega ślepa galeria a obie kondygnacje przebite są dużymi oknami zamkniętymi półkoliście. Wewnątrz oktagon kaplicy otoczony jest dwukondygnacyjnym szesnastobocznym obejściem nakrytym sklepieniami krzyżowymi. Główna sala podzielona jest dwiema kondygnacjami półkolistych arkad, których łuki zbudowane są z dwukolorowych ciosanych bloków. Arkady galerii wypełniają częściowo antyczne kolumny oraz kolumny częściowo wykonane w połowie XIX w. z marmuru w Odenbergu oraz wapienia z okolic Akwizgranu.
Prezbiterium gotyckie dwuprzęsłowe, zamknięte pięciobocznie, długości 25 m, szerokości 17 m i wysokości 32 m. Na zewnątrz opięte jest uskokowymi przyporami, na których posadowione są parami posągi świętych. Przypory zwieńczone są pinaklami. Między przyporami rozmieszczone są od północy i południa wielkie, pięciodzielne okna ostrołukowe z maswerkami i dwudzielne w zamknięciu prezbiterium od wschodu. Prezbiterium nakrywa dach dwuspadowy. Wewnątrz prezbiterium nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym, pomiędzy oknami na wspornikach ustawione są figury m.in. Karola Wielkiego, Maryi i apostołów wykonane w latach 1414-1430.
Westwerk w dolnej części pochodzi z okresu karolińskiego, zbudowany na planie kwadratu i ujęty po bokach wieżyczkami schodowymi, w górnej części neogotycki i nakryty ostrosłupowym hełmem ujętym narożnymi wieżyczkami. Dolną część zachodniej fasady westwerku wypełnia półkolisty łuk wgłębny z trójdzielnym ostrołukowym oknem. W przyziemiu dostawiony jest barokowy przedsionek z XVII w. Drzwi do przedsionka (obecnie zastąpione kopiami), odlane z brązu około 800 r. w Akwizgranie na polecenie cesarza Karola Wielkiego z głowami lwów jako kołatkami.
Kaplica św. Mikołaja i św. Michała, dobudowana od północnego zachodu, gotycka złożona z dwunawowego, trójprzęsłowego, halowego korpusu, którego północna nawa zakończona jest dodatkowym pięciobocznym przęsłem. Od północy kaplica opięta jest przyporami i przebita oknami ostrołukowymi z maswerkami, ogromnym ośmiodzielnym i trzema trójdzielnymi. Wewnątrz wschodnie przęsła są dwukondygnacyjne z ostrołukowymi arkadami w przyziemiu i ostrołukowymi emporami. Kaplicę nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe i od wschodu sklepienia gwiaździste.
Centralną kaplicę otaczają jeszcze gotyckie kaplice: św. Macieja, św. Anny, śś. Karola i Huberta oraz późnobarokowa kaplica węgierska nakryta kopułą
WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W katedrze znajdują się niezwykle cenne dla kultury europejskiej zabytki, jak tron cesarza Karola Wielkiego czy Wielkie Relikwie Akwizgrańskie.
Centralną częścią katedry jest kaplica pałacowa Karola Wielkiego, której kopułę zdobi neobizantyjska mozaika wykonano w weneckim zakładzie Antonio Salviati w latach 1880-1881 według projektu belgijskiego malarza i architekta Jean Baptiste Bethune. Przedstawia ona Chrystusa Pantokratora otoczonego symbolami czterech ewangelistów i 24 starcami z Apokalipsy. Mozaiki w galeriach powstały w latach 1896-1902 w stylu wilhelmińsko-bizantyjskim. Galerie wypełnione są brązowymi kratami z około 800 r. Na drugiej kondygnacji galerii na wprost chóru ustawiony jest tron Karola I Wielkiego z końca VIII w., wykonany z marmurowych płyt, do którego podobnie jak do tronu króla Salomona, prowadzi sześć stopni.
W prezbiterium umieszczone są dwa relikwiarze: Karola Wielkiego i Najświętszej Maryi Panny. Relikwiarz cesarza Karola I Wielkiego został wykonany w Akwizgranie w latach 1200-1215 na polecenie cesarza Fryderyka II Barbarossy. Boki relikwiarza w arkadkach wypełniają płaskorzeźby 16 niemieckich władców, od frontu cesarz Karol Wielki zasiada na tronie pomiędzy papieżem Leonem III a arcybiskupem Turpinem z Reims. Daszki relikwiarza pokryte są scenami z życia Karola Wielkiego. Relikwiarz NMP (Marienschrein) został wykonany w latach 1220-1239 na zlecenie kapituły kolegiackiej w Akwizgranie. Dwa dłuższe boki przedstawiają złocone ogniem postacie dwunastu apostołów, cztery ściany szczytowe zdobią wizerunki Chrystusa, Matki Boskiej z Dzieciątkiem, papieża Leona III i Karola Wielkiego. Powierzchnie daszków pokrywają złote reliefy ze scenami z życia Chrystusa. Przy południowej ścianie prezbiterium znajduje się ambona wykonana w 1014 r. z fundacji cesarza Henryka II, z dębowym koszem pokrytym złotymi i miedzianymi panelami z reliefami z kości słoniowej czy figurami orientalnymi z agatu. Po środku prezbiterium ustawiona jest ambona w kształcie orła z XV w. Nad nią zawieszona jest podwójna rzeźba Matki Bożej w Mandorli, front rzeźby wykonał Jan Beldensnieder w 1524 r. a tył został wykonany w 1488 r. przez anonimowego rzeźbiarza. Za nią wmurowana jest brązowa pyta nagrobna Ottona III (zm. 1002), położona w 1834 r. nad grobem cesarza.
Od północnego zachodu przylega kaplica św. Mikołaja i św. Michała, w której znajduje się sarkofag Prozepiny, uważany za pierwotne miejsce spoczynku Karola Wielkiego. Został wykonany w II w. na terenie Półwyspu Apenińskiego z marmuru karraryjskiego. W przedsionku znajduje się rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem wykonana z alabastru lotaryńskiego przed 1400 r. oraz brązowa rzeźba Wilczycy.
LITERATURA
Nordheim-Westfalen, Knaurs Kulturführer in farbe, opr. zb. München 1995
Suckale R., Kunst In Deutschland, DuMont 1998
Sztuka romańska, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Akwizgran, katedra NMP
