Bayeux, katedra Notre-Dame
Cathedrale Notre Dame de Bayeux
Bayeux, katedra Najświętszej Marii Panny
Lokalizacja: Bayeux, Rue de Binvenue (49.275537, -0.703573)
Budowa: XI - XV w.
Styl: romanizm, gotyk i późny gotyk
HISTORIA. Tradycja mówi, że siedzibą pierwszego biskupa Bayeux Exuperiusa, była dzielnica kościelna założona przez niego w IV w., w której skład wchodziły trzy kościoły. Późniejszy żywot św. Regnoberta, biskupa Bayeux w VII w. podaje, że kompleks ten składał się z dwóch kościołów p.w. św. Szczepana i Matki Bożej. Późniejsza katedra wzniesiona w czasach karolińskich została zniszczona przez Wikingów. Po odbudowie wczesnoromańska katedra została zniszczona przez pożar w 1046 r. Świątynia została odbudowana w stylu romańskim do 1077 r. kiedy to miała miejsce jej konsekracja w obecności Wilhelma Zdobywcy, króla Anglii i księcia Normandii. Z tamtej katedry do dziś przetrwała krypta i dolne partie wież zachodnich. Kolejny pożar zniszczył katedrę w 1105 r. po czym została ona odbudowana. Po następnym pożarze z 1160 r. zdecydowano o odbudowie katedry w stylu gotyckim. Prace rozpoczęto w 1180 r. od naw bocznych, następnie w latach wzniesiono 1220-1228 gotycki chór. W latach 1245-1255 przebudowano górne partie nawy głównej a w latach 1260-1350 dobudowano do niej kaplice boczne. Przebudowę fasady zachodniej rozpoczęto w 1. połowie XIV w. ale ukończono dopiero w latach 1477-1479. Katedra została splądrowana przez hugenotów w czasie wojen religijnych w latach 1562-1563 kiedy to zniszczeniu uległo cześć wyposażenie wnętrza. W latach 1713-1714 centralna wieża katedry została nakryta klasycystyczną kopułą, którą zaprojektował Jacques Moussard. W czasie rewolucji francuskiej katedra została zamieniona na Świątynię Rozumu, zniszczeniu uległa też wtedy część wyposażenie wnętrza. W czasie prac restauratorskich przeprowadzonych w latach 1865-1868 m.in. podwyższono wieżę centralną nakrywając ją miedzianą kopułą z iglicą.
ARCHITEKTURA. Gotycka katedra zbudowana na planie krzyża łacińskiego, złożona z trójnawowego sześcioprzęsłowego korpusu bazylikowego, szerokiego transeptu i czteroprzęsłowego prezbiterium zamkniętego pięciobocznie z ambitem zakończonym od wschodu wieńcem pięciu kaplic. Od zachodu kościół poprzedza potężna romańsko-gotycka dwuwieżowa fasada. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się centralna wieża. Katedra ma 102 m długości i 32 m szerokości w nawie głównej i 72 m transepcie. Wysokość sklepień wynosi 26 m, wieże zachodnie są wysokie na 75 m a wieża centralna na 80 m. Nawa główna opięta jest na zewnątrz dwuprzęsłowymi łukami oporowymi wspartymi na filarach naw bocznych i kaplic oraz na zewnętrznych przyporach. Chór także opięty jest łukami oporowymi spływającymi na przypory ambitu. Nawa główną przebita jest wysokimi dwudzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami, podobnie chór, gdzie okna są jednak o połowę niższe. W kaplicach naw bocznych znajdują się wielkie czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami. Kaplice obejścia chóru wypełnione są wąskimi ostrołukowymi oknami. W czwartym przęśle nawy głównej znajduje się kruchta otwarta podwójną ostrołukową arkadą. Ramiona transeptu zamknięte są wysokimi trójkątnymi szczytami z galeriami arkadkowymi oraz ślepymi rozetami i ujęte są ażurowymi wieżyczkami. Poniżej znajdują się wielkie sześciodzielne okna ostrołukowe z maswerkami w kształcie cztero- i trójliści. W przyziemiu południowego ramienia znajduje się wielki portal wejściowy z 1280 r. ostrołukowy i uskokowy o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. W tympanonie portalu w trzech poziomach przedstawione są rzeźbione sceny przedstawiające życie i męczeńską śmierć św. Tomasza Becketa. Nawę, prezbiterium i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe, nad nawami bocznymi i obejściem dachy jednospadowe. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się centralna wieża, u nasady czworoboczna a w górnej części przechodząca w ośmiobok przebity dużymi ostrołukowymi oknami z płomienistymi maswerkami. Wieżę nakrywa miedziana kopuła z ostrosłupową iglicą. Romańskie wieże zachodnie zbudowane są na planie kwadratu, opięte przyporami i przebite wąskimi oknami zamkniętymi półkoliście. Nakrywają je ostrosłupowe gotyckie iglice otoczone czterema narożnymi wieżyczkami. Środkową część fasady zachodniej wypełnia wielkie okno ostrołukowe z maswerkiem i galerią arkadkową powyżej nakrytą trójkątnymi szczytami. Całą fasadę wieńczy trójkątny szczyt ze ślepą rozetą. W przyziemiu znajduje się pięć portali wejściowych, uskokowych i zamknięte łukami ostrymi archiwolt. Największy z nich portal środkowy w tympanonie wypełnia rozeta, w portalu północnym w trzech poziomach przedstawione są sceny Męki Pańskiej do Zmartwychwstania a w portalu południowym Sceny Sądu Ostatecznego. Dwa skrajne portale są ślepe, podobnie jak boczne portale zwieńczone są wimpergami. Wewnątrz ściany chóru podzielone są na trzy kondygnacje, o dołu ostrołukowe arkady otwarte na obejście, powyżej rząd ostrołukowych biforiów a w najwyższej kondygnacji wąskie ostrołukowe okna. Ściany nawy głównej są podzielone na dwie kondygnacje, u dołu półkoliste romańskie arkady międzynawowe z XII w. a powyżej podwójne ostrołukowe okna gotyckie z XIII w. Podobny układ mają ramiona transeptu. Wnętrza kościoła nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi czterodzielnymi i nad skrzyżowaniem naw sześciodzielnym. Ściany nawy głównej zdobi bogata romańska dekoracja rzeźbiarska w formie zygzaków i plecionek oraz płaskorzeźb figuralnych.
WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium znajduje się klasycystyczny ołtarz główny z XVIII w. wykonany z czarnego i białego marmuru. Po obu stronach chóru umieszczone są późnorenesansowe dębowe stalle kanoników z XVI w., posiadające bogatą dekorację snycerską. Wykonał je snycerz Jacques Lefèvre z Caen. W nawie głównej umieszczona jest także klasycystyczna ambona z 1786 r. wykonana przez Jean Louis Mangin z Bayeux ze stiuku z rzeźbioną personifikacją religii trzymającej krzyż. Na emporze zachodniej w nawie głównej znajdują się organy wykonane w 1861 r. przez organmistrza Aristide Cavaillé-Coll. Polichromia figuralna pochodzi przeważnie z XIX w., zachowały się jednak starsze fragmenty z XIII w. jak sceny Ukrzyżowania, Zwiastowania i Trójcy Świętej. Witraże powstały przeważnie w 2. połowie XIX w. oraz po 2018 r. W kościele przez wiele lat przechowywana była sławna Tkanina z Bayeux, o długości 70 metrów przedstawiająca podbój Anglii przez Normanów. KRYPTA. Pod prezbiterium znajduje się krypta będąca częścią romańskiej katedry z 1077 r. z kapitelami ozdobionymi geometrycznymi wzorami. Na ścianach krypty zachowały się XV-wieczne malowidła ścienne, m.in. przedstawiające muzykujące anioły.
LITERATURA
Lescroart Y., Cathedrale Notre-Dame de Rouen, Éditions du patrimoine, br Knaurs Kulturführer in farbe Normandien, opr. zb. München 1996
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Bayeux, katedra Notre-Dame
