Białystok, katedra Wniebowzięcia NMP
Lokalizacja: Białystok, ul. Kościelna 2 (53.132740, 23.163270)
Budowa: 1617-1625, 1751-1752, 1900-1905
Architekt: Józef Pius Dziekoński
Styl: barok i neogotyk
HISTORIA. Katedra w Białymstoku złożona jest ze starszego kościoła oraz dobudowanego do niego dużego kościoła neogotyckiego. Starszy kościół został zbudowany w latach 1617-1625 z fundacji Piotra Wiesiołowskiego, marszałka wielkiego litewskiego. Kościół został przebudowany w latach 1751-1752 w stylu barokowym. Pod koniec XIX w. był już jednak zbyt mały na potrzeby parafii. Władze carskie wyraziły początkowo zgodę na rozbudowę istniejącego kościoła. Ostatecznie dobudówka okazała się wielką neogotycką świątynią, Autorem projektu był Józef Pius Dziekoński, który nawiązał do własnego projektu kościoła św. Floriana na warszawskiej Pradze. Kościół został wzniesiony w latach 1900-1905. W 1991 r. został podniesiony do godności świątyni katedralnej dla nowo utworzonej diecezji białostockiej, która już w 1992 r. została przemianowana na archidiecezję.
ARCHITEKTURA. Zespół katedralny złożony jest z niewielkiego kościoła barokowego i znacznie większej świątyni neogotyckiej. Neogotycka katedra zbudowana została na planie krzyża łacińskiego i składa się z trójnawowego, pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu, transeptu i dwuprzęsłowego prezbiterium zamkniętego pięciobocznie. Od południa korpus nawowy poprzedza dwuwieżowa fasada a od zachodu przylega stary kościół. W narożnikach transeptu i prezbiterium znajdują się niewielkie przybudówki zakrystyjne a w narożnikach transeptu i korpusu mieszczą się wieżyczki schodowe. Fasada w szerszej części środkowej zamknięta jest trójkątnym szczytem schodkowym i ujęta po bokach czworobocznymi wieżami, przechodzącymi w najwyższej kondygnacji w ażurowe ośmioboki nakryte ostrosłupowymi hełmami otoczonymi sterczynami. W przyziemiu fasady znajdują się trzy uskokowe ostrołukowe portale nakryte wimpergami. Elewacje kościoła opięte są przyporami dźwigającymi łuki oporowe, pomiędzy nimi rozmieszczone są trójdzielne okna ostrołukowe. Ściany transeptu zwieńczone są uskokowymi szczytami. Prezbiterium, nawę główną i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw. Wewnątrz nawa główna, prezbiterium i transept podzielone są na trzy kondygnacje, u dołu wielkie arkady ostrołukowe, nad nimi triforia a w najwyższej części trójdzielne okna ostrołukowe. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, w korpusie nawowym wsparte na profilowanych filarach oraz sklepienie gwiaździste nad skrzyżowaniem naw.
Stary kościół barokowy jest jednonawowy, trójprzęsłowy i poprzedzony od zachodu wieżą ujętą po bokach wieżyczkami schodowymi. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami pomiędzy którymi rozmieszczone są prostokątne okna zamknięte łukami odcinkowymi i nakryty jest dachem dwuspadowym. Wieża kwadratowa przechodząca powyżej w ośmiobok i nakryta jest hełmem z latarnią. Wewnątrz kościół nakrywa sklepienie kolebkowe na gurtach.
WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Nowy kościół posiada przeważnie neogotyckie wyposażenie. Wśród ołtarzy najbardziej okazały jest ołtarz główny wykonany w latach 1911-1915 w firmie Józefa Szpetkowskiego w Warszawy. W lewym ramieniu transeptu urządzono kaplicę obrazu Matki Bożej Ostrobramskiej z kopią obrazu namalowaną w 1927 r. przez Łucję Bałzukiewiczównę z Wilna. Ambona wykonana jest z marmuru w latach 1907-1909 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Organy początkowo 42-głosowe zostały wykonane w latach 1905-1908. Budowę rozpoczął organmistrz Józef Rodowicz z Wilna a ukończył Antoni Szymański z Warszawy. W latach 1955-1959 organy rozbudował do 65-głosowych Stefan Truszczyński z Włocławka. Witraże przedstawiające polskich świętych błogosławionych wykonał Marek Wituszyński z Torunia po 2009 r.
Stary kościół posiada późnobarokowe wyposażenie wnętrza. W ołtarzu głównym z około 1750 r. umieszczony jest obraz Wniebowzięcia NMP, namalowany przez Augustyna Mirysa. Pozostałe wyposażenie stanowią: rokokowe ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica i prospekt organowy. W kościele znajdują się też dwa pomniki nagrobne rodu Branickich: Stefana Mikołaja Branickiego (zm. 1709), wojewody podlaskiego i jego żony Katarzyny z Sapiehów (zm. 1698), wykonany z marmuru według projektu Kacpra Bażanki oraz Jana Klemensa Branickiego (zm. 1771), hetmana wielkiego koronnego, wykonany w Rzymie z czarnego i czerwonego marmuru. W krypcie pod kościołem pochowana została Izabela z Poniatowskich Branicka (zm. 1808), siostra króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
LITERATURA
Żabicki J., Leksykon zabytków Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010
Strona internetowa: https://www.katedrabialostocka.pl//historia
Białystok, katedra Wniebowzięcia NMP
