Jawor, kościół św. Marcina
Lokalizacja: Jawor, Świętego Marcina 1 (51.052062, 16.193200)
Budowa: 1330 – koniec XIV w.
Styl: gotyk
HISTORIA. Kościół był budowany od 1330 r. do końca XIV w. w trzech etapach. Najpierw wzniesiono mury obwodowe korpusu, potem filary i sklepienia w korpusie a na koniec prezbiterium. W 2. połowie XV w. dobudowano kaplicę do nawy północnej a na początku XVII w. przebudowano kruchtę południową.
ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu halowego i trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego pięciobocznie. Od północy do prezbiterium przylega piętrowa zakrystia. Od południa i północy do korpusu dobudowane są kruchty, z których południowa jest piętrowa. Od zachodu korpus nawowy poprzedza dwuwieżowa fasada z ukończoną wieżą północną i wieżą południową, która nie przekroczyła wysokości murów obwodowych. Obie wieża zbudowano na planie czworoboku, wieża północna nakryta jest dachem namiotowym.
Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna, dwudzielne w prezbiterium i trójdzielne w korpusie nawowym. Fasada zachodnia podzielona na trzy przęsła przyporami. W przyziemiu środkowej części znajduje się gotycki portal ostrołukowy, uskokowy z dekoracją maswerkową w tympanonie. Nad nim umieszczony jest okulus. Dolne kondygnacje obu wież przebite są trójdzielnymi ostrołukowymi oknami. Środkowa część fasady i wieża południowa zwieńczone są trójkątnymi szczytami, z których ten środkowy wypełniony jest ostrołukowymi blendami z dekoracją maswerkową. Od południa do prezbiterium prowadzi gotycki portal z XIV w., ostrołukowy z płaskorzeźbą św. Marcina dzielącego się płaszczem z żebrakiem w tympanonie. W kruchcie południowej przy nawie umieszczony jest późnorenesansowy portal z około 1615 r. o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej.
Wnętrza nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na figuralnych konsolkach z końca XIV w. Nawa główna otwarta jest na nawy ostrołukowymi profilowanymi arkadami wspartymi na kwadratowych filarach. Nawę główną oddziela od prezbiterium ostrołukowa arkada, zakrystia na piętrze otwarta jest do prezbiterium także ostrołukową arkadą. Prezbiterium i nawa główna nakryte są wspólnym dachem dwuspadowym, obie nawy boczne nakrywają osobne dachy dwuspadowe.
WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium ustawiony jest późnobarokowy ołtarz główny z XVIII w. z obrazem Apoteoza św. Marcina w polu głównym, namalowanym przez Feliksa Antona Scheffera. W nawie znajduje się późnobarokowa ambona z XVIII w. Jeden z ołtarzy bocznych, późnobarokowy, został wykonany w 1740 r. w warsztacie Mathiasa Steinla w Lubiążu. W ołtarzu tym umieszczona jest rzeźba św. Jana Nepomucena z 1726 r. Do najstarszych zabytków w kościele należą gotyckie rzeźby: św. Marcina z XIV w., Madonny z Dzieciątkiem z XV w. i Matki Bożej Bolesnej z XVI w. W kaplicy Mariackiej przy północnej nawie zachowało się gotyckie epitafium Hansa Sapiensa z 1362 r. z płaskorzeźbą Ukrzyżowania. W nawie południowej znajduje się późnorenesansowe epitafium Hansa Hartranfta z 1586 r. Na ścianach zachowały się też fragmenty gotyckich polichromii.
LITERATURA
Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Strona internetowa: https://jawor.pl/dla-turysty/zabytki/
Strona internetowa: https://nepomuki.pl/nepomuk/dslask.htm?
