Saint-Denis, bazylika Saint Denis

Szczegóły: | Odsłony: 299

Saint-Denis, bazylika Saint Denis
Basilique Saint-Denis de Saint-Denis
Saint-Denis, bazylika św. Dionizego

Lokalizacja: Saint-Denis, 1 Rue de la Légion d'Honneur (48.935466, 2.359814)
Budowa: 1135 – 1144, 2. połowa XII w., 1231-1281
Styl: romanizm, wczesny gotyk, dojrzały gotyk

Bazylika Saint Denis należy do najważniejszych francuskich świątyń katolickich. Została zbudowano na miejscu grobu świętego Dionizego i z czasem stała się nekropolią królów francuskich. Chór bazyliki jest najwcześniejszym dziełem architektury gotyckiej i z czasem stał się wzorem dla setek innych kościołów najpierw we Francji a potem w całej Europie.

HISTORIA. Patronem bazyliki jest święty Dionizy, patron Francji, który poniósł męczeńską śmierć około 250 r. Po wydaniu Edyktu Mediolańskiego w 313 r. na jego grobie zbudowano okazałe mauzoleum, które od momentu powstania stało się miejscem silnego kultu religijnego. Mauzoleum to zostało w kolejnych wiekach przebudowane w okazałą kaplicę, stało się tak albo w połowie V w. za sprawą św. Genowefy albo połowie VI w. z fundacji króla Franków Childeberta I. Właśnie od 2. połowy VI w. przedstawiciele dynastii Merowingów byli chowani przy grobie św. Dionizego. Tradycję tę rozpoczął pochówek Aregundy, zmarłej między 572 a 583 r. trzeciej żony króla Chlotara I. W latach 632-636 król Dagobert I nakazał w miejsce kaplicy wznieść kościół, przy którym założył klasztor benedyktynów. Właśnie Dagobert I był pierwszym królem Franków, który spoczął w tej świątyni. W 741 r. został tutaj pochowany pierwszy z Karolingów, Karol Młot. Jego syn Pepin Krótki przed śmiercią zobowiązał się ufundować nowy kościół, którego budowa ruszyła w 768/769 r., już po jego śmierci i została ukończona w 775 r. za panowania Karola Wielkiego. Nowy kościół był okazałą trójnawową bazyliką z transeptem i apsydą, pod którą urządzono kryptę na pomieszczenie relikwii św. Dionizego. W 832 r. bazylika została rozbudowana o trójnawową kaplicę Matki Bożej i św. Jana Chrzciciela. W 2. połowie IX w. opactwo St. Denis stało się ofiarą kilku łupieżczych najazdów wikingów. W 1. połowie XII w. miała miejsce gruntowana przebudowa bazyliki, przeprowadzona za sprawą opata Sugera, blisko związanego z dworem królów Ludwika VI i jego syna Ludwika VII. W latach 1135-1140 wzniesiono zachodnią fasadę a w 1144 r. poświęcono apsydę chóru, który zbudowano według wskazówek opata Sugera. W 2. połowie XII w. wzniesiono obydwie wieża zachodnie, z których północna została w między rokiem 1190 a 1230 nakryta wysoką na 86 metrów iglicą. Gruntowną przebudowę bazyliki przeprowadzono w latach 1231-1281. Wiadomo, że w 1247 r. przy budowie czynny był architekt Pierre de Montreuil. Do lat 60-tych XIII w. rozbierano karoliński korpus nawowy i wzniesiono na jego miejscu gotycki korpus z transeptem, nakryty sklepieniami wysokimi na 29 metrów. W tym czasie przebudowano też chór Sugera, burząc górne partie nawy środkowej i zastępując ją nową konstrukcją równą wysokości transeptu i korpusu nawowego. W 1267 r. król Ludwik IX Święty ufundował szesnaście pomników królewskich, które ułożono w transepcie tak aby ukazać powiązania i ciągłość trzech dynastii: Merowingów, Karolingów i Kapetyngów. W 1568 r. z inicjatywy Katarzyny Medycejskiej rozpoczęto budowę kaplicy Walezjuszy, której jednak nigdy nie ukończono i ostatecznie została rozebrana w 1719 r. W 1593 r. w świątyni Henryk IV Bourbon wyrzekł się ostatecznie protestantyzmu. Po wybuchu rewolucji francuskiej opactwo benedyktynów przy bazylice św. Dionizego zostało zlikwidowane a sama bazylika stała się świątynią parafialną. W 1793 r. od sierpnia do października fanatyczni rewolucjoniści dokonali barbarzyńskiej profanacji królewskich grobów. Doczesne szczątki czterdziestu dwóch francuskich królów oraz trzydziestu dwóch królowych zostały wydobyte z grobów i wrzucone do dołów wykopanych na przylegającym od północy do bazyliki cmentarzu zakonników a następnie zalane wapnem gaszonym. Do 1794 r. bazylika pełniła funkcję świątyni rozumu a w 1796 r. planowano nawet jej częściową rozbiórkę. Już wtedy świątynia był pozbawiona dachów i w całości ogołocona z królewskich sarkofagów. W 1805 r. decyzją Napoleona Bonaparte rozpoczęła się renowacja bazyliki, uporządkowano wnętrze i założono nowe dachy. W 1817 r. do bazyliki przeniesiono z powrotem szczątki francuskich władców i złożono je we wspólnym ossuarium w krypcie pod chórem. W latach 1813-1879 prowadzone były prace restauratorskie pod kierunkiem trzech różnych architektów. Obecny wygląd bazyliki jest głównie efektem prac, które prowadził Eugène Viollet-le-Duc w latach 1846-1879. W tym czasie do wnętrza bazyliki powróciły m.in. królewskie pomniki nagrobne. Po 1846 r. rozebrano iglicę nad wieżą zachodnią na skutek nadwyrężenia jej konstrukcji przez potężne tornado. W 2025 r. rozpoczęto prace nad jej rekonstrukcją. W 1966 r. bazylika św. Dionizego została podniesiona do rangi katedry dla nowo utworzonej diecezji St. Denis.

ARCHITEKTURA. Romańsko-gotycka bazylika wielkich rozmiarów: 108 metrów długości, 39 metrów szerokości transeptu i 29 metrów wysokości sklepień. Zbudowana na planie krzyża łacińskiego, złożona z trójnawowego bazylikowego korpusu nawowego, niezwykle szerokiego transeptu oraz chóru zamkniętego siedmiobocznie i otoczonego obejściem z wieńcem siedmiu kaplic. Nawa główna korpusu jest ośmioprzęsłowa a nawy boczne kończą się na sześciu przęsłach i przechodzą w nawy boczne pięcionawowego i pięcioprzęsłowego transeptu. Chór jest podniesiony w stosunku do nawy i transeptu na pomieszczenie krypty. Od frontu kościół poprzedza dwuwieżowa romańsko-gotycka fasada.

Fasada zachodnia wzniesiona w okresie przejściowym o cechach romanizmu i wczesnego gotyku. Trójdzielna, rozczłonkowana masywnymi przyporami i zwieńczona blankowanym murem kurtynowym. W przyziemiu znajdują się trzy romańskie portale, uskokowe i zamknięte półkolistymi tympanonami i zwielokrotnionymi łukami archiwolt. W środkowym tympanonie znajduje się płaskorzeźbiona scena Sądu Ostatecznego, wykonana w połowie XII w., później częściowo zniszczona i zrekonstruowana w połowie XIX w. W bocznych tympanonach znajdują się płaskorzeźby wykonane w XIX w., w lewym scena Męczeńskiej śmierci św. Dionizego a w prawym Ostatnio Komunia św. Dionizego z rąk Chrystusa. Nad każdym z portali rozmieszczone są trójdzielne galerie, które zapowiadają przejście z romanizmu do gotyku. Ich okna zamknięte są w części łukami półkolistymi i ostrołukowymi. W najwyższej części środkowego pola fasady znajduje się duża rozeta, która w bocznych polach ujęta jest trójdzielnymi lancetowatymi oknami ostrołukowymi. Z nad fasady wrastają dwie wieże. Południowa, dwukondygnacjowa przebita wąskimi ostrołukowymi oknami i nakryta dachem namiotowy, oraz północna zwieńczona ostrosłupową iglicą (obecnie rekonstruowana).

Elewacje zewnętrzne. Nawa główna i chór bazyliki opięte są potężnymi przyporami podtrzymującymi łuki oporowe, między którymi rozmieszczone są wielkie okna ostrołukowe z maswerkami. Przypory otaczające kościół zwieńczone są pinaklami. Szerokie pięcioprzęsłowe fasady ramion transeptu ujęte są po bokach niskimi czworobocznymi wieżami nakrytymi dachami dwuspadowymi. Środkowe przęsła transeptu zwieńczone są trójkątnymi szczytami ujętymi po bokach ośmiobocznymi wieżyczkami. Poniżej rozmieszczone są olbrzymie rozety wypełnione maswerkami, a w przyziemiach znajdują się ostrołukowe portale o bogatej dekoracji uskokowych ościeży i archiwolt. W północnym ramieniu transeptu znajduje się wczesnogotycki portal zwany Bramą Walezjuszy, wykonany w połowie XII w. na polecenie opata Sugera i wtórnie osadzony w transepcie w XIII w. W tympanonie przedstawiona jest płaskorzeźbiona scena Męczeństwa św. Dionizego i jego dwóch towarzyszy św. Eleuterosa i św. Rusticusa, w trumeau umieszczona jest duża rzeźba Matki Bożej a w ościeżach sześć posągów, być może postaci ze Starego Testamentu. Prezbiterium, ramiona transeptu i nawę główną nakrywają dachy dwuspadowe. Nad nawami bocznymi, obejściem i kaplicami przy nim dachy jednospadowe.

Wnętrze. Ściany naw głównych chóru, transeptu i korpusu podzielone są na trzy kondygnacje. U dołu znajdują sie ostrołukowe profilowane arkady międzynawowe, powyżej usytuowany jest rząd ostrołukowych triforiów, nad którymi rozmieszczone są wielkie okna ostrołukowe, w nawie głównej i transepcie czterodzielne z maswerkiem w kształcie potrójnych rozet a w chórze wysokie dwudzielne także zwieńczone rozetami. Kaplice otaczające chór są płytkie i otwarte na siebie (co było nowatorskim rozwiązaniem) oraz oświetlone dwoma dużymi oknami zamkniętymi półkoliście. Wnętrza nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe podtrzymywane w chórze, transepcie i w korpusie nawowym przez smukłe wiązkowe filary. Obejście i sklepienia kaplicy do niego przylegających także nakrywają sklepienia żebrowe wsparte na okrągłych romańskich jeszcze filarach. Krypta nakryta jest sklepieniami krzyżowymi podpartymi na masywnych cylindrycznych flarach.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Groby królewskie. Pierwsze pochówki królewskie w bazylice miały miejsce jeszcze za czasów dynastii Merowingów a tradycję tę zapoczątkowała zapewne królowa Aregunda, pochowana tutaj między 572 a 583 r. Pierwsi królowie z dynastii Merowingów, którzy po śmierci spoczęli w bazylice to: Dagobert I (zm. 639) i Chlodwig II (zm. 657). Później tradycję kontynuowali przedstawicie dynastii Karolingów m.in. Karol Młot (zm. 741) i Pepin Krótki (zm. 768). Pierwszym królem Francji pochowanym w St. Denis był Hugon Kapet (zm. 996) a ostatnim Ludwik XVIII, którego pogrzeb odbył się w 1824 r. W czasie rewolucji francuskiej nekropolia francuskich władców została nieodwracalnie zniszczona a zwłoki królewskie zbezczeszczono. Obecny układ pomników nagrobnych jest efektem prac restauratorskich przeprowadzonych w XIX w. W północnym ramieniu transeptu znajdują się następujące pomniki: 1. Ludwika XII (zm. 1515) i Marii Bretońskiej, architektoniczny w formie kaplicy otwartej półkolistymi arkadami, w której na sarkofagu ułożone są nagie postacie zmarłych, którzy ponownie zostali przedstawieni w pozach klęczących na szczycie kaplicy; 2. Henryka II (zm. 1559) i Katarzyny Medycejskiej, wykonany w latach 1560-1573 z białego i czarnego marmuru, z leżącymi i klęczącymi postaciami zmarłych; 3. Dagoberta I (zm. 639), wykonany w XIII w.; 4. Roberta II Pobożnego (zm. 1031); 5. Ludwika VI Grubego (zm. 1137); 6. Henryka III de Valois, króla polskiego (zm. 1589) i jego żony Ludwiki Lotaryńskiej. Pomniki w południowym ramieniu transeptu: 1. Karola V Mądrego (zm. 1380), z leżącą postacią zmarłego, który jest pierwszym portretem z historii rzeźby sepulkralnej; 2. Franciszka I (zm. 1547) i jego zony Klaudii de Valois; 3. Filipa III Śmiałego (zm. 1285); 4. Filipa IV Pięknego (zm. 1314); 5. Jana II Dobrego (zm. 1364); 6. Karola VI Szalonego (zm. 1422). Ponadto znajduje się tutaj czternaście posągów królewskich w leżących pozach, wykonanych około 1263 r. na polecenie króla Ludwika IX Świętego. W kaplicy św. Ludwika przy południowym ramieniu transeptu umieszczona jest kopia królewskiego sztandaru Oriflamme. Znajdują się tam też wykonane w 1830 r. rzeźby Ludwika XVI i Marii Antoniny, straceno w czasie rewolucji para królewska ukazana jest w klęczących pozach. Z innych zabytków zachowanych w bazylice warto wymienić umieszczone na chórze muzycznym w nawie głównej 69-głosowe organy. Wykonał je w latach 1834-1840 Aristide Cavaillé-Coll we współpracy ze swoim ojcem oraz bratem i jest to pierwszy instrument wykonany przez wybitnego francuskiego organmistrza.

Witraże. Z XII-wiecznych witraży zachowało się tylko pięć niekompletnych przeszkleń wyłącznie w kaplicach obejścia. Fragmenty te należą do najstarszych gotyckich witraży na świecie. Większość witraży zachowanych w bazylice pochodzi z XIX w. Witraże w górnych oknach chóru powstały w 1845 r. i przedstawiają sceny z życia św. Dionizego oraz epizody z historii bazyliki i życia św. Genowefy i św. Ludwika. W górnych oknach nawy witraże w 1849 r. przedstawiając żywoty 56 królów i królowych francuskich. Witraże w transepcie przedstawiają sceny: wizyty Ludwika XVIII w bazylice (wykonany przez fabrykę porcelany w Sèvres), pogrzeb Ludwika XVIII i poświęcenie kaplicy grobowej za panowania Karola X oraz wizytę Ludwika Filipa i jego rodziny w czasie prac restauracyjnych w bazylice. Witraże w południowej rozecie przedstawiają wokół centralnej postaci błogosławiącego Boga, dwanaście znaków zodiaku reprezentujących bieg słońca oraz dwadzieścia cztery prace rolnicze wykonywane w ciągu roku. Witraże Północnej Rozety, również z XIX wieku, przedstawiają Drzewo Jessego.

Krypta pod prezbiterium została zbudowana w 832 r. i następnie była przebudowana w 1. połowie XII w. z inicjatywy Sugera. Najstarsze część krypty to kaplica Hilduina, której ściany podzielone są ślepymi arkadami podpartymi na kolumnach ozdobionych 39 zachowanymi karolińskimi kapitelami wykonanymi w rzymskiej tradycji. Ich program ikonograficzny skupia się na czterech cyklach: Dzieje grzechu i zbawienia, Cuda św. Dionizego, Historia św. Benedykta oraz Historia św. Edmunda, króla angielskiego (zm. 869). W kaplicy tej na polecenie Ludwika XVIII złożono po 1815 r. prochy Ludwika XVI i Marii Antoniny przeniesione tam z kaplicy pokutnej na dawnym Cmentarzu Magdaleny. Z innych kościołów przeniesiono też szczątki Ludwika VII i Ludwiki Lotaryńskiej, żony Henryka III. W 1824 r. pochowano obok Ludwika XVIII. Groby te zostały w 1875 r. nakryte płytami z czarnego marmuru. W sąsiedniej kaplicy Burbonów złożone jest serce zamęczonego przez rewolucjonistów małego Ludwika XVII (zm. 1795). Obok ustawione są cenotafy przedstawicieli dynastii Burbonów m.in.: Henryka IV i Ludwika XIV. W krypcie znajduje się też epitafium Marii Leszczyńskiej, żony Ludwika XV, ozdobione herbem I Rzeczypospolitej.

LITERATURA

Knaurs Kulturführer in farbe Paris und Ile de France, opr. zb, Augsburg 1998
Plagnieux P., The Basilica Cathedral of Saint-Denis, Éditions du patrimoine, br
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 200
Strona internetowa: https://www.saint-denis-basilique.fr

Saint-Denis, bazylika Saint Denis